DIŞ POLİTİKADAN…

DİPLOMASİNİN SESSİZ GÜCÜ: BÜYÜKELÇİLERİN GERÇEK ROLÜ NEDİR?

Büyükelçilik, kamuoyunun gözünde çoğu zaman protokol, resmi davetler ve diplomatik açıklamalarla anılır. Kravatların sıkı bağlandığı, bayrakların asıldığı, resmî yemeklerin düzenlendiği bir meslek gibi görünür. Bu görüntü, mesleğin zarif ama yüzeysel bir yansımasıdır. Oysa diplomasinin gerçek gücü, çoğu zaman kameraların olmadığı odalarda, resmi kayıtlara girmeyen konuşmalarda ortaya çıkar.

Büyükelçi, yalnızca devleti temsil eden bir figür değil; aynı zamanda krizlerin yönetildiği, müzakerelerin yönlendirildiği ve ülkeler arası stratejik bağların kurulduğu merkezi bir kişiliktir. Diplomaside görünürlük çoğu zaman bir başarısızlık emaresi olarak yorumlanabilir; oysa esas başarı, sessizlik içinde sonuç alabilmektir.

Temsilin Ötesi: Büyükelçiliğin Gerçek İşlevleri

Bir büyükelçinin asli görevlerinden biri, devletini temsil etmektir. Ancak bu temsilin, sadece törensel bir işlevi olduğunu düşünmek doğru değildir. Temsil aynı zamanda görev yapılan ülke nezdinde politika üretmek, kamuoyunu ve karar alıcıları yönlendirmek, gerektiğinde “güven veren” bir yüz olmaktır.

En az temsil kadar önemli bir diğer görev ise analiz ve raporlamadır. Sahadan gelen bilgi, merkezdeki karar süreçlerini şekillendirir. Diplomaside verinin değil, yorumun kıymetli olduğu bir ortamda, bir büyükelçinin yazdığı rapor, sadece ne olup bittiğini değil, neden olduğunu ve ne olabileceğini de merkeze yani Dışişleri Bakanlığı’na, dolayısıyla da siyasi yönetici kadrolara anlatmak zorundadır.

Saha Diplomasisi: Kâğıda Sığmayan Gerçeklik

Merkezde çalışan bir diplomat ile sahada görev yapan bir büyükelçi arasında önemli farklar vardır. Diplomasi, büyük ölçüde bağlam bilgisiyle çalışır. Aynı cümle farklı ülkelerde bambaşka anlama gelebilir. Saha diplomasisi, bağlamı okuma, niyetleri sezme ve zamanlamayı doğru yapma sanatıdır.

Büyükelçiliğim sırasında sıklıkla karşılaştığım bir durum şuydu: Resmî açıklamaların satır aralarını okumak kadar, açıklama yapılmayan alanlarda sessizliklerin anlamını çözmek de önemliydi. Diplomasi, bazen bir cümlenin kurulmasından çok, neden kurulmadığını anlamayı gerektirir.

Kriz Anlarında Büyükelçi Ne Yapar?

Kamuoyunda genellikle büyük krizler, Dışişleri Bakanı’nın veya hükümet ya da devlet başkanının açıklamalarıyla özdeşleştirilir. Oysa çoğu kriz, ilk saatlerinde büyükelçilerin omuzundadır. Bir rehine durumu, siyasi bir çatışma, askeri bir hareketlilik ya da diplomatik bir gerginlik anında, büyükelçi merkez ile temas hâlinde bilgi akışını sağlarken, aynı zamanda sahadaki aktörlerle doğrudan temas kurar.

Azerbaycan, Irak ve Birleşik Krallık’taki  görevlerim sırasında yaşanan bir kriz anında, ne medyada çıkan haberler, ne de resmî kanallar bize yeterli yönelim sunuyordu. O noktada, karşılıklı güven tesis edilmiş yerel muhataplarla yapılan arka kapı temasları belirleyici olurdu. Diplomasi, tam da bu anlarda görünmeyen ellerle yön veren bir uğraşıdır.

Diplomasi Değişiyor mu?

Teknolojinin, sosyal medyanın ve kamu diplomasisinin yükselişiyle birlikte, büyükelçilik mesleği de dönüşüyor. Artık büyükelçiler yalnızca devletlerarası değil, kamuoyları arasında da köprü kurmak zorunda. Dijital çağda, anlık tepkiler  kadar, doğru zamanlı suskunluk da önemlidir. Yapay zekâ ve veri temelli analizler artık dış politika üretiminde yer alıyor; ancak büyükelçinin saha tecrübesi hâlâ yeri doldurulamaz bir unsur olma özelliğini koruyor. Tabii bu özelliği etkin biçimde kullanabilme yeteneği de ancak meslekten yetişmiş, meslek içi eğitimle deneyim ve birikim kazanmış, birlikte çalıştığı meslek büyüklerinden damıttığı izlenimlerle donanmış gerçek bir Dışişleri Bakanlığı mensubuna özgüdür. Türkiye’nin bu niteliklere sahip Büyükelçilerinin sayısı son yıllarda yaygınlaşan meslek dışı siyasi atamalarla giderek azalmaktadır.

Sonuç: Sessizlikte Kazanılan Güç

Diplomasi, etkisi sessizlik içinde ölçülen bir disiplindir. Büyükelçiler, zaman zaman hiç duyulmayan ama yön verdiği politikalarla tarihsel sonuçlar doğuran kararların arkasındaki isimsiz aktörlerdir.

Büyükelçilik, yalnızca görev değil; aynı zamanda bir duruş, bir temsil biçimidir. Ve bu temsil, en çok da bilinmeyen anlarda, görünmeyen masalarda şekillenir.